Zaburzenia odżywiania u dorosłych – nie tylko problem nastolatek

Zaburzenia odżywiania kojarzą się zwykle z nastoletnimi dziewczętami. Tymczasem chorują na nie także dorośli – kobiety i mężczyźni, studenci, matki, sportowcy, osoby w średnim wieku, a nawet seniorzy. U części osób choroba zaczyna się w młodości i trwa latami, u innych pojawia się dopiero w dorosłym życiu. Zaburzenia odżywiania należą do chorób psychicznych o najpoważniejszych konsekwencjach zdrowotnych, ale – co bardzo ważne – można je skutecznie leczyć.

Czym są zaburzenia odżywiania?

To grupa chorób, w których centralne miejsce zajmują zaburzone zachowania związane z jedzeniem oraz nadmierne skupienie na masie i kształcie ciała. Jedzenie przestaje być zwykłą częścią życia, a staje się sposobem radzenia sobie z emocjami, poczuciem kontroli czy niską samooceną. Nie są to „fanaberie” ani kwestia silnej woli – to poważne zaburzenia z podłożem biologicznym, psychologicznym i społecznym.

Do najważniejszych należą: jadłowstręt psychiczny (anoreksja), żarłoczność psychiczna (bulimia) oraz zaburzenie z napadami objadania się. Klasyfikacje opisują też inne, rzadsze postacie, a u wielu chorych obraz choroby zmienia się z czasem – np. anoreksja przechodzi w bulimię.

Anoreksja (jadłowstręt psychiczny) – objawy

Anoreksja to choroba, w której dochodzi do znacznego ograniczania jedzenia, prowadzącego do znacząco niskiej masy ciała. Towarzyszą temu:

• intensywny lęk przed przytyciem, utrzymujący się mimo niedowagi,
• zaburzony obraz własnego ciała – osoba chora widzi siebie jako zbyt dużą, nawet gdy jest wyniszczona,
• silne uzależnienie samooceny od masy i wyglądu,
• często nadmierna aktywność fizyczna, a u części osób także prowokowanie wymiotów lub stosowanie środków przeczyszczających.

Anoreksja ma najwyższą śmiertelność spośród chorób psychicznych – z powodu powikłań medycznych i samobójstw. Niedożywienie wpływa na cały organizm: serce (zwolnienie akcji, zaburzenia rytmu), kości (osteoporoza), hormony (zanik miesiączki, obniżenie libido), mózg (zaburzenia koncentracji, sztywność myślenia, obniżony nastrój). Wiele z tych zmian jest odwracalnych po powrocie do prawidłowego odżywienia.

Bulimia (żarłoczność psychiczna) – objawy

W bulimii powtarzają się napady objadania się – epizody, w których w krótkim czasie zjadana jest duża ilość jedzenia, z poczuciem utraty kontroli. Po nich pojawiają się tzw. zachowania kompensacyjne, które mają „zniwelować” skutki napadu: prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające lub moczopędne, głodówki, intensywne ćwiczenia.

Osoby z bulimią mają zwykle prawidłową masę ciała, dlatego choroba bywa niewidoczna dla otoczenia nawet przez wiele lat. Towarzyszą jej ogromny wstyd, poczucie winy i ukrywanie objawów. Konsekwencje zdrowotne obejmują m.in. zaburzenia elektrolitowe (szczególnie niebezpieczny niedobór potasu, który może prowadzić do zaburzeń rytmu serca), uszkodzenie szkliwa zębów, powiększenie ślinianek, stany zapalne przełyku.

Napady objadania się – kompulsywne jedzenie

To najczęstsze zaburzenie odżywiania u dorosłych, choć wciąż mało znane. Występują w nim nawracające napady objadania się z utratą kontroli, ale – w odróżnieniu od bulimii – bez regularnych zachowań kompensacyjnych. Napadom towarzyszą: jedzenie znacznie szybciej niż zwykle, jedzenie do uczucia nieprzyjemnej pełności, jedzenie bez głodu, jedzenie w samotności ze wstydu oraz silne poczucie winy i obrzydzenia sobą po napadzie.

Zaburzenie to często współwystępuje z nadwagą lub otyłością, ale nie jest tym samym co otyłość. Chorzy często latami próbują kolejnych restrykcyjnych diet, które – paradoksalnie – nasilają napady. Choroba dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn.

Zaburzenia odżywiania u mężczyzn

U mężczyzn zaburzenia odżywiania są rzadziej rozpoznawane, bo wciąż uchodzą za „kobiece”. Objawy mogą wyglądać inaczej: zamiast dążenia do szczupłości dominuje obsesja na punkcie „rzeźby” i masy mięśniowej, kompulsywne ćwiczenia, restrykcyjne diety, czasem stosowanie sterydów anabolicznych. Mężczyźni później szukają pomocy, co pogarsza rokowanie.

Ortoreksja – kiedy zdrowe odżywianie staje się problemem?

W ostatnich latach coraz częściej mówi się o ortoreksji – obsesyjnym dążeniu do jedzenia wyłącznie „zdrowych” i „czystych” produktów. Choć nie jest ona jeszcze odrębną diagnozą w oficjalnych klasyfikacjach, może prowadzić do znacznych ograniczeń w diecie, niedoborów, izolacji społecznej i ogromnego napięcia. Sygnałem ostrzegawczym jest sytuacja, w której zasady żywieniowe stają się coraz sztywniejsze, a ich złamanie wywołuje silny lęk lub poczucie winy.

Przyczyny zaburzeń odżywiania

Przyczyny są złożone. Znaczenie mają:

• czynniki biologiczne – predyspozycje genetyczne, zmiany w funkcjonowaniu układów regulujących apetyt, nastrój i system nagrody,
• cechy psychologiczne – perfekcjonizm, niska samoocena, trudności w regulowaniu emocji, potrzeba kontroli, skłonność do lęku,
• doświadczenia życiowe – krytyczne uwagi na temat wyglądu, dokuczanie, przemoc, trauma, ważne zmiany życiowe,
• czynniki społeczno-kulturowe – kult szczupłego lub „wysportowanego” ciała, presja mediów społecznościowych, zawody i sporty, w których liczy się waga i wygląd (np. modeling, taniec, sporty wytrzymałościowe).

Często punktem wyjścia jest z pozoru niewinna dieta, która stopniowo wymyka się spod kontroli.

Sygnały ostrzegawcze zaburzeń odżywiania

Warto zwrócić uwagę, gdy ktoś:

• bardzo dużo myśli i mówi o jedzeniu, kaloriach, wadze i wyglądzie,
• unika wspólnych posiłków, je w samotności lub w tajemnicy,
• wyraźnie traci na wadze lub jego waga mocno się waha,
• po posiłkach szybko znika w łazience,
• ćwiczy kompulsywnie, nawet gdy jest chory lub kontuzjowany,
• ma coraz bardziej sztywne zasady dotyczące jedzenia,
• wycofuje się z życia towarzyskiego, jest drażliwy, przygnębiony.

Diagnoza zaburzeń odżywiania – psychiatra i badania

Rozpoznanie stawia psychiatra lub psycholog kliniczny na podstawie rozmowy. Ze względu na liczne powikłania somatyczne bardzo ważne jest także badanie lekarskie oraz badania dodatkowe – m.in. morfologia, elektrolity, parametry nerek i wątroby, EKG, a w przewlekłej chorobie także densytometria. Ocena stanu fizycznego pozwala zdecydować, czy leczenie może być prowadzone ambulatoryjnie, czy konieczna jest hospitalizacja.

Leczenie zaburzeń odżywiania – psychoterapia i opieka zespołu

Leczenie zaburzeń odżywiania jest najskuteczniejsze, gdy prowadzi je zespół specjalistów: psychiatra, psychoterapeuta, dietetyk kliniczny i lekarz internista.

Psychoterapia jest podstawą. W bulimii i zaburzeniu z napadami objadania się bardzo dobrze przebadana jest terapia poznawczo-behawioralna (w tym jej wersja rozszerzona, CBT-E), która pomaga przerwać błędne koło restrykcji i napadów, zmienić myślenie o ciele i wypracować inne sposoby radzenia sobie z emocjami. W anoreksji stosuje się m.in. CBT-E, terapię MANTRA czy specjalistyczne wspierające zarządzanie kliniczne. U młodych dorosłych mieszkających z rodziną pomocna jest terapia rodzinna.

Rehabilitacja żywieniowa – stopniowy, bezpieczny powrót do regularnego, zbilansowanego jedzenia, prowadzony pod okiem dietetyka i lekarza. W ciężkim niedożywieniu wymaga szczególnej ostrożności ze względu na ryzyko tzw. zespołu ponownego odżywienia, dlatego bywa prowadzony w szpitalu.

Leki mają rolę wspomagającą. W bulimii i napadach objadania się pomocne mogą być niektóre leki przeciwdepresyjne. Leki stosuje się też w leczeniu współistniejącej depresji czy zaburzeń lękowych.

Hospitalizacja jest konieczna, gdy stan fizyczny zagraża życiu, gdy leczenie ambulatoryjne nie przynosi efektów lub gdy pojawia się zagrożenie samobójstwem.

Czy z zaburzeń odżywiania można wyzdrowieć?

Leczenie zaburzeń odżywiania wymaga czasu – często miesięcy, a nawet lat. Droga do zdrowia rzadko jest prosta, zdarzają się okresy pogorszenia. Mimo to wiele osób całkowicie wraca do zdrowia i odzyskuje swobodną relację z jedzeniem i własnym ciałem. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym lepsze rokowanie.

Jak rozmawiać z osobą z zaburzeniami odżywiania?

Jeśli podejrzewasz zaburzenia odżywiania u kogoś bliskiego:

• wybierz spokojny moment, nie rozmawiaj przy posiłku,
• mów o swoich obserwacjach i trosce, a nie o wadze czy wyglądzie („martwię się, bo widzę, że unikasz wspólnych posiłków i wydajesz się przygnębiona”),
• unikaj komentarzy na temat ciała, nawet „pozytywnych”,
• nie oczekuj, że osoba od razu przyzna się do problemu – zaprzeczanie jest częścią choroby,
• zachęcaj do wizyty u lekarza i zaproponuj pomoc w jej umówieniu,
• zadbaj o siebie – opieka nad bliskim z zaburzeniami odżywiania bywa bardzo obciążająca.

Jeśli pojawiają się omdlenia, bóle w klatce piersiowej, zaburzenia rytmu serca lub myśli samobójcze – potrzebna jest pilna pomoc lekarska (112).

Podsumowanie

Zaburzenia odżywiania to poważne choroby, które mogą dotknąć każdego dorosłego – niezależnie od płci, wieku i masy ciała. Nie chodzi w nich o jedzenie samo w sobie, lecz o emocje, kontrolę i poczucie własnej wartości. Wczesna, kompleksowa pomoc daje realną szansę na powrót do zdrowia. Jeśli jedzenie i myśli o ciele zaczynają zajmować zbyt dużo miejsca w twoim życiu – porozmawiaj o tym ze specjalistą.

Zaburzenia odżywiania – najczęstsze pytania (FAQ)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.