Schizofrenia – fakty zamiast mitów

Niewiele chorób budzi tyle lęku i nieporozumień co schizofrenia. W filmach i mediach bywa przedstawiana jako „rozdwojenie jaźni” albo źródło agresji. Tymczasem obie te wizje są nieprawdziwe. Schizofrenia to przewlekła choroba psychiczna, która dotyka około 1% ludzi na świecie – niezależnie od kraju, kultury czy statusu materialnego. Dzięki współczesnemu leczeniu wiele osób z tą diagnozą pracuje, ma rodziny i prowadzi satysfakcjonujące życie.

Czym jest schizofrenia?

Schizofrenia to zaburzenie, w którym zmienia się sposób postrzegania rzeczywistości, myślenia, odczuwania emocji i kontaktu z innymi ludźmi. Nazwa pochodzi z greki i oznacza „rozszczepienie umysłu”, ale nie chodzi o „dwie osobowości”. Chodzi raczej o rozszczepienie – brak spójności – między myśleniem, emocjami i zachowaniem.

Choroba zaczyna się najczęściej u młodych dorosłych: u mężczyzn zwykle między 18. a 25. rokiem życia, u kobiet nieco później. Nierzadko pierwszy epizod poprzedza okres, w którym bliscy zauważają stopniowe zmiany: wycofanie się, spadek wyników w nauce lub pracy, zaniedbywanie higieny, dziwne zainteresowania.

Objawy schizofrenii – pozytywne, negatywne i poznawcze

Objawy pozytywne (wytwórcze). To doświadczenia, które „dochodzą” do normalnego funkcjonowania:

• urojenia – fałszywe, niepodważalne przekonania, np. że jest się śledzonym, podsłuchiwanym, że inni czytają myśli albo że jakaś siła kontroluje zachowanie,
• omamy (halucynacje) – najczęściej słuchowe: głosy komentujące, rozmawiające ze sobą albo wydające polecenia, słyszane tak realnie jak głos drugiego człowieka,
• dezorganizacja myślenia i mowy – wypowiedzi stają się niespójne, trudne do zrozumienia, chory „przeskakuje” z tematu na temat,
• zachowania dziwaczne lub nieadekwatne do sytuacji.

Objawy negatywne (ubytkowe). To utrata czegoś, co wcześniej było obecne:

• spłycenie emocji i ekspresji,
• brak motywacji i inicjatywy (tzw. abulia),
• ubóstwo mowy,
• wycofanie z kontaktów społecznych,
• utrata zdolności odczuwania przyjemności.

Objawy negatywne są mniej spektakularne, ale często bardziej utrudniają codzienne funkcjonowanie niż urojenia czy omamy.

Objawy poznawcze. Kłopoty z uwagą, pamięcią roboczą, planowaniem i szybkością przetwarzania informacji. Wpływają na zdolność do nauki i pracy.

Czy osoby chore na schizofrenię są niebezpieczne?

To jeden z najbardziej krzywdzących mitów. Ogromna większość osób ze schizofrenią nie stosuje przemocy. Znacznie częściej to one same padają ofiarą przemocy, wykluczenia i dyskryminacji. Ryzyko agresji rośnie przede wszystkim przy nieleczonej psychozie w połączeniu z używaniem alkoholu lub narkotyków – dokładnie tak, jak rośnie ono w populacji ogólnej przy nadużywaniu substancji. Dużo poważniejszym problemem jest podwyższone ryzyko samobójstwa, zwłaszcza w pierwszych latach choroby.

Przyczyny schizofrenii

Przyczyny schizofrenii nie są do końca poznane. Naukowcy opisują ją w modelu podatność–stres: część osób ma wrodzoną, biologiczną podatność na chorobę, a czynniki środowiskowe mogą ją „uruchomić”.

• Geny – ryzyko jest wyższe, gdy chorował ktoś z bliskiej rodziny, ale nie ma jednego „genu schizofrenii”; to efekt działania wielu genów.
• Rozwój mózgu – znaczenie mogą mieć powikłania w czasie ciąży i porodu oraz zaburzenia dojrzewania mózgu w okresie dorastania.
• Neuroprzekaźniki – nadmierna aktywność układu dopaminergicznego w niektórych obszarach mózgu wiąże się z objawami psychotycznymi; stąd działanie leków przeciwpsychotycznych.
• Substancje psychoaktywne – regularne palenie marihuany, zwłaszcza w wieku nastoletnim i odmian z wysoką zawartością THC, wyraźnie zwiększa ryzyko psychozy u osób predysponowanych.
• Stres i trudne doświadczenia, migracja czy życie w dużym mieście również są opisywane jako czynniki ryzyka.

Warto podkreślić: schizofrenii nie wywołują „złe wychowanie” ani „słaby charakter”.

Diagnoza schizofrenii – jak wygląda u psychiatry?

Rozpoznanie stawia psychiatra na podstawie szczegółowej rozmowy z pacjentem i często z jego bliskimi oraz obserwacji objawów w czasie. Objawy muszą utrzymywać się przez określony czas – zwykle co najmniej miesiąc. Wykonuje się też badania, które pomagają wykluczyć inne przyczyny psychozy: badania krwi, testy na obecność substancji psychoaktywnych, a czasem badania obrazowe mózgu (tomografię lub rezonans) i EEG. Psychozę mogą bowiem wywołać także narkotyki, choroby neurologiczne, zaburzenia hormonalne czy infekcje.

Leczenie schizofrenii – im wcześniej, tym lepiej

Kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoczęcie terapii. Badania pokazują, że im krótszy czas nieleczonej psychozy, tym lepsze rokowanie.

Leki przeciwpsychotyczne są podstawą leczenia. Zmniejszają nasilenie urojeń i omamów oraz chronią przed nawrotami. Współczesne leki (tzw. atypowe, drugiej generacji) są zwykle lepiej tolerowane niż dawne preparaty, choć mogą powodować działania niepożądane, takie jak przyrost masy ciała, senność czy zaburzenia metaboliczne. Dlatego podczas leczenia kontroluje się wagę, poziom cukru i lipidów. Dla osób, które mają trudność z codziennym przyjmowaniem tabletek, dostępne są leki w formie długo działających zastrzyków – podawanych co kilka tygodni lub miesięcy. W schizofrenii lekoopornej stosuje się klozapinę.

Psychoterapia i psychoedukacja. Terapia poznawczo-behawioralna pomaga radzić sobie z objawami, a psychoedukacja – zrozumieć chorobę i rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu. Bardzo ważna jest terapia rodzin: rodzina, która rozumie chorobę, jest najlepszym sprzymierzeńcem w leczeniu.

Rehabilitacja psychospołeczna. Treningi umiejętności społecznych, terapia zajęciowa, wsparcie w powrocie do pracy lub nauki, środowiskowe domy samopomocy i centra zdrowia psychicznego pomagają wrócić do aktywnego życia.

Przebieg i rokowanie w schizofrenii

Przebieg schizofrenii jest bardzo różny. U części osób występuje jeden lub kilka epizodów z dobrym powrotem do zdrowia, u innych choroba ma charakter przewlekły z okresami zaostrzeń. Najczęstszą przyczyną nawrotów jest przerwanie leczenia – dlatego leki przyjmuje się zwykle długo, także wtedy, gdy chory czuje się dobrze. Na lepsze rokowanie wpływają: wczesne leczenie, wsparcie bliskich, abstynencja od substancji psychoaktywnych, aktywność zawodowa i regularny kontakt z lekarzem.

Osoby ze schizofrenią częściej chorują na choroby serca i cukrzycę – dlatego tak ważne jest dbanie o zdrowie fizyczne: ruch, dieta, rzucenie palenia.

Pierwsze objawy schizofrenii – na co zwrócić uwagę?

Pełnoobjawowy epizod psychozy rzadko pojawia się nagle. Często poprzedza go tzw. faza prodromalna, trwająca tygodnie, a nawet miesiące. Bliscy mogą zauważyć, że młoda osoba:

• wycofuje się z kontaktów, przestaje spotykać się ze znajomymi,
• ma coraz większe problemy w szkole, na studiach lub w pracy,
• zaczyna źle spać lub odwraca rytm dnia i nocy,
• staje się podejrzliwa, drażliwa, lękowa,
• interesuje się nietypowymi tematami, np. ezoteryką czy teoriami spiskowymi, w sposób, który zaczyna dominować jej życie,
• zaniedbuje higienę i wygląd,
• mówi o dziwnych doznaniach – że rzeczy „zmieniły się”, że coś „wisi w powietrzu”, że ludzie patrzą na nią w szczególny sposób.

Oczywiście każdy z tych objawów osobno może mieć zupełnie inne przyczyny, np. depresję, stres czy kryzys dorastania. Jeśli jednak kilka z nich utrzymuje się dłużej i narasta, warto skonsultować się z psychiatrą. Wczesna interwencja daje najlepsze szanse na pełny powrót do zdrowia.

Mity o schizofrenii

„Schizofrenia to rozdwojenie jaźni.” Nie – to zupełnie inne zaburzenie. W schizofrenii nie występują „dwie osobowości”.

„Osoby ze schizofrenią nie mogą pracować.” Wiele osób po ustabilizowaniu objawów wraca do pracy lub nauki, czasem w elastycznej formie.

„Leki robią z człowieka zombie.” Dobrze dobrane współczesne leki mają pozwolić normalnie funkcjonować. Jeśli leczenie powoduje nadmierne spowolnienie, należy powiedzieć o tym lekarzowi – zwykle można je zmodyfikować.

„To choroba nieuleczalna, więc leczenie nie ma sensu.” Leczenie zmniejsza objawy, chroni przed nawrotami i poprawia jakość życia. Część pacjentów osiąga długotrwałą remisję.

Jak pomóc osobie chorej na schizofrenię?

Nie wyśmiewaj i nie „prostuj” na siłę urojeń – kłótnia zwykle tylko nasila nieufność. Lepiej uszanować emocje, które za nimi stoją („widzę, że bardzo się boisz”), i łagodnie zachęcać do kontaktu z lekarzem. Traktuj chorego z szacunkiem, jako pełnoprawnego partnera w decyzjach dotyczących leczenia. Dbaj też o siebie – opieka nad bliskim z przewlekłą chorobą psychiczną bywa obciążająca, a grupy wsparcia dla rodzin mogą bardzo pomóc.

Jeśli dochodzi do sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia – chorego albo innych osób – należy wezwać pomoc pod numerem 112.

Podsumowanie

Schizofrenia to poważna choroba, ale nie wyrok. Nie oznacza „rozdwojenia jaźni” ani skłonności do przemocy. Dzięki wczesnemu rozpoznaniu, nowoczesnym lekom, psychoterapii i wsparciu otoczenia wiele osób osiąga stabilizację i realizuje swoje plany życiowe. Największym wrogiem osób chorujących nie jest sama choroba, ale stygmatyzacja – a na nią każdy z nas ma wpływ.

Schizofrenia – najczęstsze pytania (FAQ)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.