PTSD i złożone PTSD – kiedy trauma nie mija

Wypadek samochodowy, napaść, katastrofa, nagła śmierć bliskiej osoby, wojna, przemoc – takie wydarzenia wstrząsają każdym, kto ich doświadczy. Większość ludzi po pewnym czasie stopniowo wraca do równowagi. U części jednak skutki traumy nie słabną, a wręcz się utrwalają. Wtedy mówimy o zespole stresu pourazowego, czyli PTSD (od ang. post-traumatic stress disorder). Szacuje się, że w ciągu życia rozwija się on u kilku procent populacji, a wśród osób, które przeżyły szczególnie ciężkie traumy – dużo częściej.

Czym jest trauma i zespół stresu pourazowego?

W psychiatrii traumą nazywamy wydarzenie o charakterze wyjątkowo zagrażającym lub przerażającym, związane z realnym lub potencjalnym zagrożeniem życia, poważnym urazem lub przemocą – przeżyte osobiście lub widziane z bliska. Traumatyczne może być także nagłe dowiedzenie się o gwałtownej śmierci bliskiej osoby, a u ratowników, policjantów czy medyków – wielokrotne stykanie się z drastycznymi sytuacjami.

Nie każda trudna sytuacja życiowa – np. rozwód czy utrata pracy – jest traumą w tym znaczeniu, choć oczywiście może być bardzo bolesna i prowadzić do innych problemów, np. zaburzeń adaptacyjnych czy depresji.

Objawy PTSD – flashbacki, unikanie i ciągła czujność

Objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku tygodni lub miesięcy od zdarzenia, choć bywa, że ujawniają się dopiero po latach. Wyróżnia się trzy główne grupy.

1. Ponowne przeżywanie traumy. To najbardziej charakterystyczna cecha PTSD. Wspomnienia nie są zwykłym „przypominaniem sobie”, ale powracają z całą intensywnością, jakby zdarzenie działo się tu i teraz:

• flashbacki – nagłe, żywe „powroty” do sytuacji traumatycznej, z obrazami, dźwiękami, zapachami i reakcjami ciała,
• koszmary senne,
• silny lęk i reakcje fizyczne (kołatanie serca, pocenie się, drżenie) w kontakcie z czymś, co przypomina traumę – np. dźwięk hamującego samochodu, zapach, miejsce, data rocznicy.

2. Unikanie. Chory robi wszystko, by nie myśleć o zdarzeniu i nie stykać się z przypominającymi je bodźcami. Unika miejsc, osób, rozmów, filmów, czasem całych aspektów życia – np. przestaje jeździć samochodem. Unikanie daje chwilową ulgę, ale z czasem coraz bardziej zawęża życie.
3. Poczucie ciągłego zagrożenia (nadmierne pobudzenie). Organizm pozostaje w stanie „gotowości bojowej”:

• czujność i ciągłe obserwowanie otoczenia,
• przesadna reakcja na nagłe dźwięki (wzmożony odruch przestrachu),
• drażliwość, wybuchy złości,
• problemy ze snem i koncentracją.

Często dochodzą do tego poczucie winy („mogłem coś zrobić”), wstyd, odrętwienie emocjonalne, poczucie oderwania od innych ludzi, utrata zaufania do świata. PTSD często współwystępuje z depresją, zaburzeniami lękowymi oraz nadużywaniem alkoholu lub leków, po które chorzy sięgają, by „przytłumić” wspomnienia.

Złożone PTSD (C-PTSD) – objawy

Najnowsza klasyfikacja chorób ICD-11 wyróżnia złożony zespół stresu pourazowego. Rozwija się najczęściej po traumach długotrwałych, powtarzających się, z których trudno było uciec – np. przemocy w dzieciństwie, długotrwałej przemocy domowej, niewoli, tortur czy handlu ludźmi.

Oprócz typowych objawów PTSD występują tu trzy dodatkowe obszary trudności:

• problemy z regulacją emocji – silne, trudne do opanowania reakcje emocjonalne albo przeciwnie: odrętwienie,
• negatywny obraz siebie – głębokie poczucie bezwartościowości, winy, wstydu, bycia „zepsutym”,
• trudności w relacjach – problem z bliskością, zaufaniem, utrzymywaniem związków.

Złożone PTSD bywa mylone z zaburzeniami osobowości, zwłaszcza z osobowością borderline, dlatego tak ważna jest dokładna diagnoza prowadzona przez doświadczonego specjalistę.

Czynniki ryzyka PTSD – dlaczego jedni chorują, a inni nie?

Rozwój PTSD zależy od wielu czynników. Ryzyko zwiększają: szczególnie ciężki charakter traumy (zwłaszcza przemoc zadana przez człowieka), wcześniejsze traumy, trudne dzieciństwo, wcześniejsze problemy psychiczne, brak wsparcia po zdarzeniu oraz dodatkowy stres w kolejnych miesiącach. Chronią natomiast: wsparcie bliskich, możliwość opowiedzenia o swoich przeżyciach, poczucie bezpieczeństwa po zdarzeniu i dobre strategie radzenia sobie ze stresem.

Zachorowanie na PTSD nie jest oznaką słabości. To reakcja układu nerwowego, który „zapamiętał” zagrożenie i nie potrafi przestawić się z powrotem w tryb bezpieczeństwa.

PTSD u ratowników, ofiar wypadków i przemocy

PTSD może dotknąć każdego, ale niektóre grupy są na nie szczególnie narażone:

• ofiary przemocy – fizycznej, seksualnej, domowej; to jedne z traum najsilniej związanych z rozwojem PTSD,
• uczestnicy i świadkowie wypadków komunikacyjnych – w Polsce jedna z najczęstszych przyczyn traumy,
• ratownicy medyczni, strażacy, policjanci, personel SOR – wielokrotnie stykający się z cierpieniem i śmiercią, często bez czasu na odreagowanie,
• żołnierze i weterani misji,
• osoby uciekające przed wojną – w ostatnich latach to bardzo aktualny problem także w Polsce,
• pacjenci po ciężkich chorobach i pobytach na OIOM, a także kobiety po traumatycznym porodzie.

W zawodach szczególnie narażonych coraz częściej wprowadza się programy wsparcia psychologicznego i superwizji. Warto z nich korzystać – nie są oznaką słabości, lecz profesjonalnej troski o siebie.

Pierwsze dni po traumie – co pomaga?

Bezpośrednio po traumatycznym zdarzeniu najważniejsze jest zapewnienie poczucia bezpieczeństwa, spokoju i kontaktu z bliskimi. Pomocna jest tzw. pierwsza pomoc psychologiczna: zadbanie o podstawowe potrzeby (odpoczynek, jedzenie, informacje), wysłuchanie bez naciskania i pomoc w kontakcie z rodziną. Nie zaleca się natomiast zmuszania osoby do szczegółowego opowiadania o zdarzeniu tuż po nim, jeśli sama tego nie chce.

Warto obserwować, jak zmieniają się objawy. Jeśli po około miesiącu nie słabną albo narastają – to sygnał, by skonsultować się ze specjalistą.

Diagnoza PTSD – jak wygląda u psychiatry lub psychologa?

PTSD rozpoznaje psychiatra lub psycholog kliniczny na podstawie wywiadu. Pomocne są kwestionariusze przesiewowe, ale kluczowa jest rozmowa, podczas której specjalista pyta o przebyte zdarzenia i obecne objawy – w tempie i zakresie, na jaki pacjent jest gotowy. Nie trzeba od razu opowiadać wszystkich szczegółów traumy.

Warto też wiedzieć, że silna reakcja stresowa w pierwszych dniach i tygodniach po zdarzeniu – lęk, niedowierzanie, problemy ze snem – jest zjawiskiem naturalnym i nie oznacza jeszcze PTSD. U większości osób objawy te stopniowo słabną.

Leczenie PTSD – terapia traumy, EMDR i leki

PTSD dobrze poddaje się leczeniu, nawet jeśli objawy trwają od lat.

Psychoterapia skoncentrowana na traumie jest leczeniem pierwszego wyboru. Najlepiej przebadane metody to:

• terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (w tym terapia przedłużonej ekspozycji i terapia przetwarzania poznawczego) – pomaga stopniowo, w bezpiecznych warunkach, zmierzyć się ze wspomnieniami i zmienić związane z nimi przekonania, np. „to moja wina”, „nigdzie nie jestem bezpieczny”,
• EMDR (terapia odwrażliwiania za pomocą ruchów gałek ocznych) – metoda, w której praca ze wspomnieniem traumy łączy się z naprzemienną stymulacją, np. ruchami oczu.

W złożonym PTSD terapia jest zwykle dłuższa i często zaczyna się od etapu stabilizacji – nauki regulowania emocji i budowania poczucia bezpieczeństwa – zanim przejdzie się do pracy z samymi wspomnieniami.

Leki. Pomocniczo stosuje się leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI, zwłaszcza gdy współwystępuje depresja lub nasilony lęk. Czasem lekarz stosuje leki poprawiające sen i zmniejszające koszmary. Benzodiazepin generalnie nie zaleca się w PTSD – mogą utrudniać przepracowanie traumy i grożą uzależnieniem.

Jak sobie radzić z PTSD na co dzień?

• Nie izolować się – kontakt z zaufanymi osobami jest jednym z najsilniejszych czynników ochronnych.
• Dbać o podstawy: sen, ruch, regularne posiłki.
• Unikać „samoleczenia” alkoholem i lekami uspokajającymi bez kontroli lekarza.
• Uczyć się technik uziemiania (np. skupienie na oddechu, zmysłach, otoczeniu), które pomagają wrócić do „tu i teraz” podczas flashbacku.
• Dać sobie czas i nie oceniać się za swoje reakcje.

Jak pomóc osobie po traumie?

Najważniejsze to być obecnym, słuchać i nie naciskać. Nie trzeba znać szczegółów zdarzenia, by pomóc. Unikaj zdań typu „zapomnij już o tym” czy „inni mieli gorzej”. Lepiej powiedzieć: „jestem przy tobie”, „twoje reakcje są zrozumiałe”. Zachęcaj do kontaktu ze specjalistą, zwłaszcza jeśli objawy nie słabną po miesiącu lub gdy pojawiają się myśli rezygnacyjne. W sytuacji zagrożenia życia należy dzwonić pod 112.

Podsumowanie

PTSD i złożone PTSD to poważne, ale uleczalne zaburzenia. Trauma nie musi definiować całego życia. Dzięki skutecznym metodom psychoterapii wiele osób odzyskuje poczucie bezpieczeństwa, spokojny sen i zdolność do cieszenia się życiem. Jeśli od dłuższego czasu zmagasz się ze skutkami trudnych przeżyć – szukanie pomocy to wyraz siły, nie słabości.

PTSD – najczęstsze pytania (FAQ)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.