Zaburzenia urojeniowe i ostre psychozy – gdy rzeczywistość zaczyna się rozmywać

Słowo „psychoza” budzi niepokój. Kojarzy się z czymś tajemniczym i nieodwracalnym. Tymczasem psychoza to stan, który może mieć wiele przyczyn i różny przebieg – od krótkiego, jednorazowego epizodu, po którym człowiek całkowicie wraca do zdrowia, po zaburzenia przewlekłe. W tym artykule przyjrzymy się dwóm grupom zaburzeń psychotycznych, o których mówi się rzadziej niż o schizofrenii: zaburzeniom urojeniowym oraz ostrym i przemijającym zaburzeniom psychotycznym.

Czym jest psychoza? Objawy psychozy

Psychoza to stan, w którym dochodzi do zaburzenia kontaktu z rzeczywistością. Najważniejsze objawy to:

• urojenia – fałszywe przekonania, niepoddające się logicznej argumentacji, np. że jest się śledzonym, że partner zdradza, że ma się wyjątkową misję,
• omamy – spostrzeżenia bez rzeczywistego bodźca, np. słyszenie głosów, których nie słyszą inni,
• dezorganizacja myślenia i zachowania.

Osoba w psychozie zwykle nie ma poczucia choroby – jej przeżycia są dla niej całkowicie realne. Dlatego tak ważna jest rola bliskich, którzy często jako pierwsi zauważają zmiany.

Psychoza nie jest jedną chorobą, lecz zespołem objawów. Może wystąpić w schizofrenii, chorobie afektywnej dwubiegunowej, ciężkiej depresji, ale też po substancjach psychoaktywnych, w chorobach neurologicznych, zaburzeniach hormonalnych, infekcjach czy w majaczeniu.

Zaburzenia urojeniowe (paranoja) – rodzaje urojeń

W zaburzeniu urojeniowym (dawniej nazywanym paranoją) głównym, a często jedynym objawem są utrwalone urojenia, utrzymujące się miesiącami lub latami. W odróżnieniu od schizofrenii poza tematem urojeń osoba chora często funkcjonuje całkiem sprawnie: pracuje, dba o siebie, prowadzi logiczne rozmowy. Omamy, jeśli występują, są nieznaczne i związane z treścią urojeń. Zaburzenie zaczyna się zwykle w średnim lub późniejszym wieku.

Urojenia mają najczęściej treść, która mogłaby się zdarzyć w rzeczywistości („niedziwaczną”), co utrudnia ich rozpoznanie przez otoczenie. Najczęstsze typy to:

• urojenia prześladowcze – przekonanie, że jest się śledzonym, oszukiwanym, trutym, że ktoś spiskuje przeciwko choremu; najczęstsza postać,
• urojenia zazdrości – niezachwiane przekonanie o zdradzie partnera, prowadzące do sprawdzania telefonu, śledzenia, oskarżeń; bywa związane z nadużywaniem alkoholu,
• urojenia erotomańskie – przekonanie, że ktoś, często osoba znana lub o wyższym statusie, jest w chorym zakochany,
• urojenia wielkościowe – przekonanie o posiadaniu wyjątkowego talentu, odkrycia czy misji,
• urojenia somatyczne – przekonanie o chorobie, zakażeniu pasożytami, wydzielaniu nieprzyjemnego zapachu, mimo braku dowodów medycznych,
• urojenia pieniaczy (kwerulanckie) – przekonanie o doznanej krzywdzie i uporczywe dochodzenie „sprawiedliwości” w sądach i urzędach.

Osoby z zaburzeniem urojeniowym rzadko same zgłaszają się do psychiatry – nie uważają się za chore. Częściej trafiają do lekarzy innych specjalności (np. dermatologa z powodu przekonania o pasożytach) albo do psychiatry pod naciskiem rodziny, po konfliktach z sąsiadami czy prawem.

Ostra psychoza – ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne

To zupełnie inny obraz. Objawy psychotyczne pojawiają się nagle – w ciągu kilku dni, czasem godzin – u osoby, która wcześniej funkcjonowała normalnie. Obraz bywa bardzo burzliwy i zmienny: urojenia i omamy o różnej treści, silny lęk, dezorientacja, szybkie zmiany nastroju, dezorganizacja zachowania.

Charakterystyczne jest to, że objawy ustępują stosunkowo szybko – zwykle w ciągu kilku dni lub tygodni, najczęściej do trzech miesięcy – a chory wraca do pełnego zdrowia. Epizod często poprzedza silny stres, np. śmierć bliskiej osoby, rozstanie, trauma, migracja, poród, bezsenność. Częściej chorują kobiety.

Po ustąpieniu epizodu część osób już nigdy nie doświadcza podobnych objawów. U innych epizody nawracają, a u części z czasem rozwija się inne zaburzenie, np. schizofrenia lub choroba afektywna dwubiegunowa. Dlatego po przebytym epizodzie ważna jest dalsza obserwacja.

Psychoza po narkotykach i alkoholu

Coraz częstszą przyczyną ostrych psychoz u młodych dorosłych są substancje psychoaktywne: marihuana z wysoką zawartością THC, amfetamina, metamfetamina, kokaina, nowe substancje psychoaktywne, a także alkohol – np. w postaci psychozy alkoholowej z omamami słuchowymi. Psychoza może pojawić się w trakcie używania lub odstawiania substancji. Zwykle ustępuje po odstawieniu, ale u części osób przechodzi w przewlekłe zaburzenie psychotyczne. Szczególnie narażone są osoby z rodzinną historią zaburzeń psychotycznych.

Diagnoza psychozy – jakie badania są potrzebne?

Każdy pierwszy epizod psychozy wymaga dokładnej diagnostyki. Lekarz przeprowadza wywiad z pacjentem i bliskimi, badanie psychiatryczne oraz fizykalne. Zleca badania laboratoryjne (m.in. morfologię, elektrolity, glukozę, hormony tarczycy, parametry wątroby i nerek, testy na obecność substancji psychoaktywnych), często także badania obrazowe mózgu i EEG. Celem jest wykluczenie przyczyn somatycznych i neurologicznych – takich jak guz mózgu, padaczka, zapalenie mózgu, choroby autoimmunologiczne czy zaburzenia metaboliczne – które wymagają zupełnie innego leczenia.

U osób starszych z nowymi urojeniami zawsze należy też wziąć pod uwagę początek otępienia, a także niedosłuch i niedowidzenie, które mogą sprzyjać podejrzliwości.

Leczenie psychozy i zaburzeń urojeniowych

Leki przeciwpsychotyczne są podstawą leczenia zarówno ostrych psychoz, jak i zaburzeń urojeniowych. W ostrych epizodach zwykle działają dość szybko i skutecznie. W zaburzeniu urojeniowym efekt bywa słabszy i wolniejszy, a największym wyzwaniem jest przekonanie chorego do leczenia. Pomocniczo stosuje się leki uspokajające i poprawiające sen.

Po ustąpieniu ostrego epizodu leczenie kontynuuje się zwykle jeszcze przez kilka miesięcy, a decyzję o jego zakończeniu podejmuje lekarz wspólnie z pacjentem.

Psychoterapia – przede wszystkim terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na psychozę – pomaga zmniejszyć lęk związany z urojeniami, lepiej rozumieć swoje doświadczenia i stopniowo sprawdzać przekonania w bezpieczny sposób. Ważna jest też psychoedukacja pacjenta i rodziny oraz wsparcie w powrocie do pracy i codziennych aktywności.

Hospitalizacja bywa konieczna w ostrych psychozach, szczególnie gdy chory nie jest w stanie zadbać o swoje bezpieczeństwo, odmawia jedzenia i picia albo gdy istnieje ryzyko zachowań zagrażających jemu lub innym. Polskie prawo przewiduje możliwość przyjęcia do szpitala bez zgody pacjenta, ale tylko w ściśle określonych sytuacjach – gdy choroba stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia chorego albo innych osób.

Jak rozmawiać z osobą, która ma urojenia?

To jedno z najtrudniejszych wyzwań dla bliskich. Kilka wskazówek:

• nie wdawaj się w spór o treść urojeń – przekonywanie zwykle nasila nieufność i może sprawić, że zostaniesz włączony w „spisek”,
• nie potwierdzaj też urojeń – nie udawaj, że się z nimi zgadzasz,
• odnoś się do emocji, a nie do treści: „widzę, że bardzo się boisz”, „to musi być dla ciebie trudne”,
• skup się na konkretnych problemach, które chory sam dostrzega – np. bezsenności, zmęczeniu, napięciu – i zachęcaj do konsultacji z lekarzem w tym kontekście,
• zachowaj spokój i szacunek, unikaj gwałtownych ruchów i podniesionego głosu,
• dbaj o bezpieczeństwo – jeśli pojawia się zagrożenie dla życia lub zdrowia, dzwoń pod 112.

Warto też zasięgnąć porady psychiatry lub centrum zdrowia psychicznego samemu – jako bliski. Specjaliści mogą doradzić, jak zachęcić chorego do leczenia.

Rokowanie w psychozie

Rokowanie jest bardzo różne. Ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne mają zwykle dobre rokowanie – większość osób wraca do pełni zdrowia. Zaburzenia urojeniowe mają przebieg bardziej przewlekły, ale wiele osób dzięki leczeniu osiąga złagodzenie objawów i poprawę funkcjonowania, a urojenia przestają dominować ich życie. We wszystkich przypadkach kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoczęcie leczenia i unikanie substancji psychoaktywnych.

Psychoza – najczęstsze wątpliwości

Czy po jednym epizodzie psychozy zawsze rozwinie się schizofrenia? Nie. Wiele osób przechodzi jeden epizod i nigdy więcej nie doświadcza podobnych objawów.

Czy psychoza to „wariactwo”? To krzywdzące określenie. Psychoza jest stanem chorobowym, który może przydarzyć się każdemu – np. w skrajnym stresie, po substancjach czy w chorobie somatycznej – i który można leczyć.

Czy osoba w psychozie jest niebezpieczna? Zdecydowana większość nie. Ryzyko rośnie przy nieleczonej psychozie z urojeniami prześladowczymi, w połączeniu z alkoholem lub narkotykami. Właściwe leczenie znacząco je zmniejsza.

Podsumowanie

Zaburzenia urojeniowe i ostre psychozy to różne oblicza utraty kontaktu z rzeczywistością. Jedne przychodzą nagle i szybko mijają, inne rozwijają się powoli i trwają latami. Łączy je to, że wymagają fachowej diagnostyki i leczenia – a wczesna pomoc daje największe szanse na powrót do zdrowia.

Psychoza – najczęstsze pytania (FAQ)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.