Fobia społeczna – więcej niż nieśmiałość

Przed ważną prezentacją niemal każdy czuje tremę. Wiele osób nie przepada za byciem w centrum uwagi. Są jednak ludzie, dla których zwykłe sytuacje – rozmowa z nieznajomym, jedzenie przy innych, zadanie pytania na spotkaniu, telefon do urzędu – stają się źródłem paraliżującego lęku. To nie jest zwykła nieśmiałość, lecz fobia społeczna, nazywana też zaburzeniem lęku społecznego. Dotyczy nawet kilku do kilkunastu procent osób w ciągu życia, a mimo to wiele z nich nigdy nie szuka pomocy.

Czym jest fobia społeczna (lęk społeczny)?

Istotą fobii społecznej jest silny, uporczywy lęk przed sytuacjami, w których jest się obserwowanym i ocenianym przez innych. Osoba obawia się, że zrobi coś żenującego, że inni zauważą jej zdenerwowanie – czerwienienie się, drżenie rąk, pocenie się – i ocenią ją negatywnie, wyśmieją lub odrzucą.

Lęk może dotyczyć konkretnych sytuacji (np. wystąpień publicznych) albo niemal wszystkich kontaktów z ludźmi. Choroba zaczyna się zwykle w okresie dorastania i bez leczenia często trwa latami.

Objawy fobii społecznej

Objawy psychiczne:

• intensywny lęk przed sytuacjami społecznymi, często pojawiający się już na wiele dni wcześniej,
• nadmierne skupienie na sobie i swoim zachowaniu podczas rozmowy,
• przekonanie, że inni widzą zdenerwowanie i oceniają negatywnie,
• długie „analizowanie” rozmów po fakcie i wyrzucanie sobie każdego słowa.

Objawy fizyczne:

• czerwienienie się, pocenie, drżenie rąk lub głosu,
• kołatanie serca, suchość w ustach,
• nudności, parcie na mocz,
• „pustka w głowie”.

Zachowania:

• unikanie sytuacji społecznych – spotkań, imprez, rozmów telefonicznych, wystąpień,
• zachowania zabezpieczające – np. unikanie kontaktu wzrokowego, mówienie cicho, trzymanie rąk w kieszeniach, przygotowywanie w myślach każdej wypowiedzi, picie alkoholu „na odwagę”.

Zachowania zabezpieczające wydają się pomagać, ale w rzeczywistości podtrzymują lęk – nie pozwalają przekonać się, że sytuacja przebiegłaby dobrze także bez nich.

Nieśmiałość czy fobia społeczna – jak je odróżnić?

Nieśmiałość to cecha temperamentu – osoba nieśmiała może potrzebować więcej czasu, by poczuć się swobodnie wśród nowych ludzi, ale zwykle nie rezygnuje z ważnych rzeczy z powodu lęku. W fobii społecznej lęk jest znacznie silniejszy, trwały i prowadzi do unikania, które wyraźnie ogranicza życie.

Jak fobia społeczna wpływa na pracę i relacje?

Osoby z fobią społeczną często rezygnują z awansów, wybierają pracę poniżej swoich możliwości, unikają studiów wymagających wystąpień, mają mniej przyjaciół i rzadziej wchodzą w związki. Wiele z nich cierpi w samotności. Fobia społeczna często współwystępuje z depresją, innymi zaburzeniami lękowymi i nadużywaniem alkoholu, który bywa sposobem na „rozluźnienie” w towarzystwie.

Przyczyny fobii społecznej

Na rozwój fobii społecznej wpływają: wrodzony temperament (skłonność do wycofania i ostrożności wobec nowych sytuacji), predyspozycje genetyczne, doświadczenia z dzieciństwa – np. krytyczne lub nadopiekuńcze wychowanie – a także trudne sytuacje, takie jak wyśmiewanie czy przemoc rówieśnicza.

Leczenie fobii społecznej – terapia i leki

Fobia społeczna jest zaburzeniem, które można skutecznie leczyć.

Terapia poznawczo-behawioralna ma najlepiej udokumentowaną skuteczność. Pomaga zidentyfikować i zmienić negatywne przekonania („wszyscy zobaczą, że jestem beznadziejny”), zrezygnować z zachowań zabezpieczających i stopniowo, w bezpieczny sposób, mierzyć się z sytuacjami społecznymi. Terapia może odbywać się indywidualnie lub w grupie – ta druga forma sama w sobie jest cennym treningiem.

Leki – w cięższych postaciach stosuje się leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI. Czasem lekarz zaleca doraźnie leki łagodzące fizyczne objawy lęku, np. przed wystąpieniem publicznym.

Jak radzić sobie z lękiem społecznym?

• Zauważ, jakie sytuacje wywołują lęk i jakich zachowań zabezpieczających używasz.
• Próbuj małych kroków: zadaj pytanie w sklepie, zadzwoń do przychodni, odezwij się na spotkaniu.
• Przenoś uwagę z siebie na rozmówcę i temat rozmowy.
• Nie „poprawiaj” nastroju alkoholem.
• Bądź dla siebie łagodny – każdy krok się liczy.

Kiedy iść do psychiatry z fobią społeczną?

Jeśli lęk przed oceną innych sprawia, że rezygnujesz z ważnych rzeczy w życiu – pracy, nauki, relacji – warto porozmawiać z psychiatrą lub psychoterapeutą. Fobia społeczna nie jest cechą charakteru, z którą trzeba żyć – to zaburzenie, które dobrze reaguje na leczenie.

Fobia społeczna – najczęstsze pytania (FAQ)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.